CUỘC CHIẾN IRAN VÀ

NHỮNG THIỆT HẠI KINH TẾ TOÀN CẦU

Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump trả lời báo chí trước khi lên đường sang Tàu gặp Tập Cận Bình (Julia Demaree Nikhinson/AP)

Chưa bao giờ mà một ông tổng thống của Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ phải thân chinh đi cầu cạnh một quốc gia khác để nhờ “giải cứu” như trường hợp ông Trump phải cầu cạnh ông Tập Cận Bình để xin trợ giúp giải quyết bế tắc về cuộc chiến Iran mà ông đã gây ra như hiện nay. Ông Tôn Tẩn, ông Khổng Minh bên Tàu mà gặp trường hợp “bí” như ông Trump hiện nay không biết sẽ có phương cách nào giải vây cho ông Trump không? Nhưng ông Tập Xếnh Xáng chẳng những từ chối thẳng thừng là sẽ không can dự vào eo biển Hormuz và cuộc chiến Iran mà còn khuyến cáo tận mặt ông Trump chớ đụng vào vụ Đài Loan nếu ngày nào đó, Trung Cộng quyết định “giải phóng” quần đảo này để thống nhất một Trung Hoa Vĩ Đại.

Cũng chưa bao giờ thấy một cuộc chiến tranh trong đó phe khai chiến, tuyên bố thắng trận nhiều lần nhưng lại phải kêu gọi “phe thua cuộc” nên đầu hàng cũng nhiều lần, ra tối hậu thư đình chiến rồi lại phải hoãn tấn công nhiều lần, khuyên phe thua cuộc nên đàm phán nhiều lần mà “phe thua cuộc” vẫn ngoan cố như trường hợp ông Trump đánh giặc với Iran. Sáng nay, 21 tháng 4, ông Trump tuyên bố … đình chiến vô hạn định theo … yêu cầu của các nhà lãnh đạo Trung Đông. Bótay.com

Trong một bài đăng trên Truth Social vào thứ Năm, ông Trump cho biết Tiểu vương Qatar Tamim bin Hamad Al Thani, Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman và Tổng thống Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) Mohamed bin Zayed al-Nahyan đã đề nghị ông nên "tạm hoãn" các cuộc tấn công quân sự để "các cuộc đàm phán nghiêm túc" về hòa bình được tiến hành. Nhưng khi tiếp xúc với các phóng viên tại một sự kiện ở Bạch Ốc vài giờ sau đó, ông Trump cho biết ông chỉ tạm hoãn các cuộc tấn công trong " một khoảng thời gian ngắn."

Do đó, công dân Hoa Kỳ không nên nghe những gì ông Trump nói để đỡ … xấu hổ. Vào Chủ nhật tuần rồi, ông Trump dọa Iran trên Truth Social rằng nếu « không hành động nhanh chóng thì sẽ chẳng còn lại gì cả" và rằng "Đồng hồ đang đếm ngược." Ông Trump khẳng định quân đội Hoa Kỳ đã sẵn sàng một cuộc "tấn công toàn diện, quy mô lớn vào Iran ngay lập tức" nếu Iran "không hoàn toàn chấp nhận những điều kiện của Hoa Kỳ" và nhất là sẽ phải cam kết Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân. Yêu cầu cấm Iran thực hiện hoạt động chế biến uranium trong vòng 25 năm đã được giảm còn 20 năm cũng đã bị Iran từ chối. Yêu cầu Iran đồng ý chấm dứt việc hỗ trợ các lực lượng “khủng bố” trong khu vực (ám chỉ Hellbolaz Yemen, Hamas) để được Hoa Kỳ bỏ cấm vận cũng bị Iran từ chối. Sau cùng, Hoa Kỳ đề nghị Iran chuyển một phần kho dự trữ uranium đã chế biến ra một quốc gia đệ tam cũng đã bị Iran từ chối.

Về điều này, Iran đưa Ukraine ra làm thí dụ. Trước đây, Ukraine là một quốc gia có vũ khí nguyên tử đứng hàng thứ 3 của thế giới chỉ sau Hoa Kỳ và Nga. Ba mươi năm trước, vào ngày 5 tháng 12 năm 1994, tại một buổi lễ ở Budapest, Ukraine đã cùng với Belarus và Kazakhstan từ bỏ kho vũ khí hạt nhân của mình để đổi lấy những đảm bảo an ninh từ Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Trung Cộng và Nga. Hoa Kỳ, Anh, Pháp « bắt » Ukraine giao vũ khí nguyên tử cho Nga giữ. Vì thế khi Nga xâm chiếm vùng Crémia năm 2014 trước khi tấn công Ukraine vào năm 2022, Nga mới bị Liên Hiệp Âu Châu và Hoa Kỳ lên án và cấm vận. Nhìn những gì đã và đang xảy ra cho Ukraine ngày nay, quốc gia nào sẽ còn tin tưởng vào các cường quốc như Anh, như Hoa Kỳ bảo vệ mình được nữa?

Chiến tranh Iran ảnh hưởng lên Châu Âu và Châu Á hơn là Hoa Kỳ

Ông Trump đi Tầu cầu cứu rồi ông Trump về, Eo biển Hormuz nơi 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu đi qua vẫn tiếp tục bị phong tỏa và Iran vẫn nắm quyền kiểm soát toàn phần tại đây mặc dù lực lượng hải quân Hoa Kỳ đã từng trình diễn việc « bắt giữ và tấn công » vài tàu mang quốc tịch Iran và ông Trump đã tuyên bố hải quân Hoa Kỳ sẽ hộ tống những tàu dầu muốn đi qua eo biến này nhưng cũng không tàu thương mại nào đi qua cả trừ một vài tàu của Trung Cộng. Sự gián đoạn dòng chảy thương mại qua một trong những trung tâm trọng yếu nhất đã làm tê liệt phần lớn hoạt động vận tải đường biển và đường hàng không chuyên chở hàng hóa giữa châu Á và châu Âu, gây thiệt hại nặng nề cho những thị trường tài chính ở phương xa như châu Âu, châu Á hơn là Hoa Kỳ. Tuy nhiên vì sự kiện này đã gây xáo trộn thị trường năng lượng toàn cầu, đẩy giá nhiên liệu tăng cao và góp phần làm gia tăng tình trạng lạm phát và kinh tế trì trệ toàn cầu. Tại Hoa Kỳ, giá xăng tăng cao vượt mức trở thành nỗi lo ngại của công chúng về tình hình kinh tế toàn quốc đẩy đảng Cộng Hòa vào thế yếu trong các cuộc bầu cử Quộc Hội giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 năm nay.  

Không chỉ có giá xăng dầu tăng

Khi cuộc tấn công của của liên minh Hoa Kỳ - Israel nhằm vào Iran bước sang tháng thứ ba, những tổn thất kinh tế do cuộc chiến gây ra đã lan rộng vượt xa phạm vi các chuyến hàng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên—vốn thường xuyên lưu thông qua Eo biển Hormuz. Việc đóng cửa một số sân bay quốc tế trong vùng xung đột—bao gồm cả sân bay bận rộn nhất thế giới tại Dubai—đã khiến gần một phần năm năng lực vận tải hàng không toàn cầu phải ngừng hoạt động, làm gián đoạn việc vận chuyển các mặt hàng điện tử tiêu dùng, dược phẩm và kim loại quý.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của những khó khăn này lại không đồng đều giữa các khu vực. Ông Ryan Petersen—Giám đốc điều hành của Flexport, một công ty logistics và vận tải có trụ sở tại San Francisco—cho biết: chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không từ châu Á sang châu Âu đã tăng tới 45% kể từ khi cuộc chiến bùng nổ; mức tăng này cao gấp hơn hai lần so với mức tăng chi phí vận chuyển hàng hóa từ châu Á sang Hoa Kỳ. Tác động đã minh chứng cho một thực tế kinh tế rộng lớn hơn: cuộc chiến đang giáng những đòn mạnh mẽ và tức thì hơn vào nền kinh tế của châu Âu và châu Á, so với những tác động mà nó gây ra đối với Hoa Kỳ.

"Châu Âu và châu Á phụ thuộc rất nhiều vào nguồn năng lượng nhập khẩu; chính yếu tố này—tự thân nó—đã khiến các khu vực này trở nên dễ tổn thương hơn trước những tác động tiêu cực lan tỏa ở cấp độ kinh tế vĩ mô do cuộc chiến tại Iran gây ra," ông Maurice Obstfeld—cựu Kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF)—nhận định. "Bên cạnh đó, việc nằm ở vị trí địa lý gần hơn với khu vực đang diễn ra các hoạt động quân sự cũng khiến châu Âu và châu Á dễ bị tổn thương hơn trước những làn sóng chấn động lan tỏa từ cuộc chiến này."

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là người dân Hoa Kỳ sẽ hoàn toàn tránh khỏi những tổn thất. Theo AAA, giá xăng hiện đang ở mức trung bình 3,41 USD/gallon, tăng từ mức 2,98 USD của một tuần trước. Nông dân đang phải đối mặt với chi phí gia tăng cho các loại dưỡng chất thiết yếu cho cây trồng; bên cạnh đó, những rắc rối bổ sung về chuỗi cung ứng chắc chắn sẽ xảy ra nếu cuộc xung đột tại Iran kéo dài lâu hơn so với dự đoán của chính quyền Tổng thống Trump.

Lạm phát gia tăng toàn cầu

Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, các nền kinh tế như Ý, Bỉ, Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc — những quốc gia phụ thuộc nhiều nhất vào các chuyến hàng dầu khí đi qua Eo biển Hormuz — đang phải gánh chịu những tác động nặng nề nhất. Trong tháng 2, lạm phát tại khu vực đồng euro đã tăng cao hơn dự kiến, và các hóa đơn năng lượng liên quan đến chiến tranh nhiều khả năng sẽ khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn. Theo nhận định của TS Lombard (có trụ sở tại London), do hoạt động sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng của QatarEnergy đã bị đình trệ sau các cuộc tấn công từ phía Iran, các khách hàng tại châu Âu và châu Á có thể sẽ buộc phải lao vào một "cuộc chiến đấu thầu" để giành giật nguồn cung khí đốt hiện có.

Những khoản thua lỗ của thị trường tài chánh Hoa Kỳ — khi chỉ số S&P 500 sụt giảm khoảng 2% — đã trở nên nhỏ bé khi so sánh với những cú sốc tại các thị trường khác. Thị trường chứng khoán Hàn Quốc đã lao dốc tới 20% trước khi có dấu hiệu phục hồi nhẹ. Đồng Rupee của Ấn Độ đã chạm mức thấp nhất trong hơn nửa thế kỷ qua khi quy đổi sang đồng đô la Mỹ. Ấn Độ — quốc gia chi hơn 32 tỷ USD mỗi năm để trợ giá bán lẻ năng lượng — là một trong số nhiều quốc gia châu Á có nguy cơ phải đối mặt với áp lực tài chính công nghiêm trọng nếu cuộc chiến tranh này kéo dài.

"Đừng xem nhẹ những tác động kinh tế đối với châu Á. Nếu cuộc xung đột này kéo dài dai dẳng, châu Á sẽ phải gánh chịu những hậu quả vô cùng nặng nề," ông Eric Robertsen, Giám đốc Nghiên cứu Toàn cầu tại Standard Chartered PLC (Dubai), nhận định.

Theo MarineTraffic — một dịch vụ theo dõi hoạt động hàng hải — lưu lượng tàu chở dầu đi qua eo biển này đã sụt giảm tới 90% so với mức trước khi chiến tranh nổ ra. Trung tâm Hoạt động Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (U.K. Maritime Trade Operations Center) cho biết: vào thứ Năm, thuyền trưởng của một tàu chở dầu đang neo đậu ngoài khơi Kuwait đã báo cáo về việc chứng kiến ​​"một vụ nổ lớn" ở mạn trái của con tàu, khiến nước dằn tàu và một lượng nhỏ dầu bị rò rỉ ra vùng phía bắc Vịnh Ba Tư.

Theo Flexport, tổng cộng 57 tàu container — chở hàng hóa phục vụ khách hàng tại Trung Đông hoặc đang trên đường tới các thị trường toàn cầu — cũng đang bị mắc kẹt bên trong eo biển này. Tuy nhiên, tác động tức thời của tình trạng ùn ứ này hiện vẫn ở mức khiêm tốn. Hàng ngàn container vận chuyển mà các tàu này chuyên chở chỉ chiếm chưa đầy 1% tổng công suất vận tải toàn cầu.

Tuy nhiên, hàng chục con tàu khác hiện đang thực tế bị cô lập tại khu vực phía bắc Vịnh, phải neo đậu chờ đợi bên ngoài hoặc bị chuyển hướng sang các cảng khác trong vùng. Tình trạng tắc nghẽn hàng hải này đang bắt đầu gây ra những tác động dây chuyền xuyên suốt các chuỗi cung ứng toàn cầu. Vào thứ Năm, Maersk – một trong những hãng vận tải biển lớn nhất thế giới – thông báo sẽ tạm ngừng tiếp nhận các đơn đặt chỗ mới đối với hầu hết các loại hàng hóa xuất hoặc nhập từ các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Oman, Iraq, Kuwait, Qatar, Bahrain và Ả Rập Xê Út. Có nghĩa là những container này sẽ chỉ nằm chờ tại các cảng xuất phát trên khắp thế giới mà không được bốc lên tàu.

Những gián đoạn mới lại xuất hiện vào thứ Năm sau khi có các báo cáo về một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran nhằm vào Salalah – cảng lớn nhất của Oman nằm trên Biển Ả Rập – và một sân bay dân sự tại Azerbaijan.

MSC – một hãng vận tải lớn khác – tuần trước đã thông báo rằng các container đang trên đường vận chuyển đến khu vực Vịnh sẽ được chuyển hướng đến "cảng an toàn tiếp theo". Quyết định này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp có thể đột ngột phát hiện hàng hóa của mình bị dỡ xuống tại những cảng nằm cách xa điểm đến dự kiến ​​– kèm theo đó là những khoản phí lưu kho phát sinh ngoài dự kiến ​​và ngày càng chồng chất theo từng ngày.

Một số loại sản phẩm nhất định thường được vận chuyển bằng đường hàng không – phương thức nhanh hơn nhưng cũng đắt đỏ hơn so với những hải trình kéo dài nhiều tuần lễ của các tàu container. Các loại chip máy tính và thiết bị điện tử khác, linh kiện hàng không vũ trụ, hàng thời trang nhanh, hoa tươi và vật tư y tế thường được chuyên chở trong khoang bụng của các máy bay chở khách hoặc trên các máy bay vận tải chuyên dụng.

Những cuộc tập kích trên không gây ảnh hưởng đến vận tải hàng không

Cho đến nay, vận tải hàng không chịu ảnh hưởng nặng nề hơn so với vận tải đường biển. Giữa bối cảnh các cuộc tập kích dữ dội bằng tên lửa, máy bay không người lái và máy bay chiến đấu, một số quốc gia như UAE, Qatar, Bahrain, Kuwait, Iraq và Iran đã phải đóng cửa không phận. Hiện chỉ một số lượng hạn chế các chuyến bay từ khu vực này được nối lại, đồng nghĩa với việc năng lực vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không đã sụt giảm nghiêm trọng. Ông Oscar de Bok, Giám đốc điều hành của DHL Global Forwarding – đơn vị vận chuyển hơn 2 triệu tấn hàng hóa bằng đường hàng không mỗi năm – cho biết: cứ mỗi tuần mà các chuyến hàng đường không bị đình chỉ, các hãng vận chuyển hàng hóa sẽ cần ít nhất một tuần rưỡi để giải quyết lượng hàng tồn đọng.

"Tất cả phụ thuộc vào sự ổn định của tình hình và số lượng máy bay không người lái xuất hiện tại khu vực," ông nói. "Tình hình này thay đổi liên tục. Chúng tôi buộc phải liên tục điều chỉnh lại kế hoạch."

Ông Stefan Paul, Giám đốc điều hành của Kuehne + Nagel Management – ​​một gã khổng lồ trong ngành logistics của Thụy Sĩ – chia sẻ với các nhà đầu tư vào thứ Ba rằng sự chênh lệch giữa năng lực vận chuyển hàng không hiện có và nhu cầu thực tế đang dẫn đến tình trạng ùn ứ hàng hóa tại khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc. Ông nói thêm rằng tình hình đang diễn biến này "tương tự như thời kỳ đại dịch COVID-19".

Các máy bay vận tải hàng hóa vẫn đang hoạt động trên tuyến đường giữa châu Á và châu Âu. Tuy nhiên, những chiếc máy bay vốn thường dừng chân tại Dubai hoặc Qatar hiện buộc phải bay theo các lộ trình vòng vèo hơn; điều này đòi hỏi máy bay phải mang theo nhiều nhiên liệu hơn, qua đó càng làm giảm thêm năng lực vận chuyển hàng hóa thực tế.

Ông Brian Bourke, Giám đốc thương mại của SEKO Logistics tại Chicago, cho biết: các máy bay xuất phát từ Trung Quốc và các khu vực khác thuộc Bắc Á buộc phải bay theo một "lộ trình cực kỳ tỉ mỉ" qua các quốc gia như Turkmenistan, luồn lách khéo léo giữa vùng chiến sự tại Iran ở phía Nam và vùng trời bị cấm bay của Nga ở phía Bắc.

"Bạn không thể bay quá về phía Bắc, mà cũng không thể bay quá về phía Nam," ông nói.

Tình trạng gần như bị phong tỏa đối với các chuyến hàng dầu mỏ qua Vịnh Ba Tư đang đẩy giá nhiên liệu máy bay tăng vọt, và điều này chắc chắn sẽ làm tăng thêm chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không. Một chỉ số tham chiếu về giá nhiên liệu máy bay tại châu Âu đã tăng tới 72% kể từ khi cuộc chiến nổ ra, và đang nhanh chóng tiệm cận mức đỉnh được thiết lập vào năm 2022 sau cuộc xâm lược Ukraine của Nga.

Ông Bourke nhận định rằng sự leo thang đột biến của chi phí vận chuyển hàng không trên tuyến Á-Âu sẽ tạo ra hiệu ứng tương tự như "cơ chế định giá linh hoạt (surge pricing) của Uber": nó sẽ thu hút các máy bay từ những tuyến đường khác – chẳng hạn như tuyến Á-Mỹ – chuyển sang hoạt động, và hệ quả là chi phí vận chuyển trên các tuyến đường đó cũng sẽ bị đẩy lên theo.

Trong những năm gần đây, các nhà quản lý chuỗi cung ứng đã dần thích nghi với hàng loạt cuộc khủng hoảng nối tiếp nhau, bao gồm đại dịch COVID-19 và cuộc chiến tại Ukraine. Chính vì vậy, họ đã trở nên quen thuộc với việc phải từ bỏ các phương thức vận hành tiêu chuẩn để thích ứng với tình hình mới. Tuy nhiên, các hãng hàng không đang phải đối mặt với những hạn chế về năng lực đường băng sân bay cũng như kho bãi khi họ tiến hành sắp xếp lại các hoạt động vận tải hàng không của mình – theo nhận định của ông Chris Rogers, Trưởng bộ phận nghiên cứu chuỗi cung ứng tại S&P Global.

“Tin vui là các máy bay có thể bay đến những sân bay khác nhau. Tuy nhiên, không phải các sân bay này đều sở hữu năng lực vô hạn để tiếp nhận hàng hóa chuyển đến từ những khu vực khác,” ông cho biết.

Tình trạng biến động trên thị trường vận tải hàng hóa có thể sẽ trở nên trầm trọng hơn do phản ứng của các doanh nghiệp trước những thay đổi về thuế quan của Hoa Kỳ – vốn đang tạm thời giảm xuống sau phán quyết của Tòa án Tối cao về việc vô hiệu hóa các khoản thuế khẩn cấp do chính quyền ông Trump áp đặt. Chẳng hạn, hàng hóa xuất xứ từ Ấn Độ hiện đang phải chịu mức thuế...

Các quan chức trong chính quyền Hoa Kỳ cho biết họ có kế hoạch khôi phục lại cơ cấu thuế quan ban đầu ở mức độ tối đa có thể, trước khi mức thuế chung 10% áp dụng cho hàng hóa toàn cầu hết hiệu lực vào cuối tháng 7 tới. Trong khi đó, các nhà nhập khẩu tại Hoa Kỳ đang có động lực để đẩy nhanh việc đưa các mặt hàng từ Ấn Độ—chẳng hạn như thiết bị viễn thông và thuốc generic—vào các cảng của Mỹ. Theo các nhà phân tích, bất kỳ sự gia tăng nào về nhu cầu vận chuyển hàng không từ New Delhi cũng có thể ngay lập tức vấp phải giới hạn về năng lực vận tải của các hãng hàng không, qua đó đẩy chi phí vận chuyển lên cao hơn.

Thị trường Nông Phẩm thế giới bị sốc nặng

Mặt khác, nông dân có lẽ sẽ là một trong những nhóm người đầu tiên cảm nhận rõ rệt những cú sốc tài chính do cuộc chiến này gây ra. Ba trong số 10 nhà sản xuất phân bón urê và amoniac khan hàng đầu thế giới hiện đang nằm ngay trong vùng xung đột: Ả Rập Xê Út, Qatar và Iran.

Ông Josh Linville, Phó Chủ tịch của StoneX—một công ty dịch vụ tài chính—cho biết giá urê đã vọt tăng khoảng 25% trong tuần qua và dự kiến ​​sẽ còn tiếp tục leo thang nếu eo biển này vẫn bị đóng cửa. Đợt tăng giá này lại diễn ra đúng vào thời điểm nông dân đang ráo riết chuẩn bị đặt những đơn hàng phân bón lớn nhất trong năm.

Trong bối cảnh Trung Quốc—một nhà sản xuất hàng đầu khác—cũng đang hạn chế xuất khẩu ít nhất là cho đến tháng 8, một cuộc chiến kéo dài có thể sẽ khiến giới nông dân phải chịu thiệt hại nặng nề.

“Tôi thậm chí còn chẳng biết phải định lượng mức độ ảnh hưởng này bằng những con số cụ thể như thế nào,” ông Linville chia sẻ. “Đây là một sự kiện mà chúng ta chưa từng chứng kiến ​​bao giờ.”

Ông Trump không quan tâm đến ảnh hưởng của cuộc chiến trên cuộc sống của người dân Mỹ

Ngày thứ Ba, 4/12, trước khi lên máy bay sang Táu gặp Tập Cận Bình, ông Donald Trump tuyên bố ông không hề cân nhắc đến những tác động kinh tế mà cuộc chiến tại Iran đang gây ra đối với người dân Mỹ tương phản với lời cam kết khi tranh cử trước đây của ông về việc giải quyết nạn lạm phát và không tạo ra chiến tranh.

“Hoàn toàn không một chút nào. “Điều duy nhất quan trọng khi tôi nói về Iran là: họ không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân. Tôi không nghĩ về tình hình tài chính của người dân Mỹ. Tôi cũng chẳng nghĩ về bất kỳ ai khác. Tôi chỉ nghĩ về một điều duy nhất: chúng ta không thể để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.”

Sau đây là một clip trên youtube. Xin mời xem để biết AI nói gì những tổn thất ông Trump đã gây ra cho nước Mỹ

I Asked AI to Calculate How Much Damage Trump Has Done to the US

https://youtu.be/Rek6C_43SAg?si=BE3guNvIkL1Usyuu

Đỗ Thụy Hinh

@www.saigonweeklyonline.com