Đinh Trọng Phúc

CHỢ QUẢNG TRỊ XƯA
VÀ "TÁM NGÕ ĐƯỜNG THÀNH"

THÀNH PHỐ QUẢNG TRỊ ĐÃ TRỞ THÀNH BÌNH ĐỊA SAU CHIẾN TRẬN 1972

Cuộc chiến Mùa Hè Đỏ Lửa 1972 trong lịch sử chiến tranh VN đưa đến cuộc tái chiếm và tiếp đến sau Hòa Ước Ba Lê 1973 cùng trao trả tù binh bên dòng Thạch Hãn. Qua bức hình tài liệu trên chứng minh cho chúng ta thấy trong đó Thành Phố Quảng Trị hoàn toàn tan nát.  

Do vậy bài ký ức này người viết chỉ mong phác thảo lại một hình ảnh thành phố QT trước 1972 (không phải QT hiện nay) ra sao khi nó đã vùi sâu trong tro tàn dĩ vãng.

Đinh trọng Phúc

Ngõ thứ 1 vô chợ QT có Pharmacy Việt Tiến & tiệm bánh Phú Vinh

Tên khá lạ, nhưng người viết sẽ kể cho quý bạn nghe "tám nẻo đường thành" của Chợ  Quảng trị ngày xưa cho nó "văn nghệ" một tí đó thôi.

Như người viết có đánh số thứ tự màu đỏ từ 1 đến 8 trên sơ đồ Chợ Tỉnh vẽ lại. Nếu ta lấy con đường Trần Hưng Đạo làm trục chính thì ngõ thứ 1 vô chợ qua ngã Pharmacy Việt Tiến (hình trên), ai người ở đây sẽ rõ.

Ngõ thứ 2 cũng tiếp theo Trần H Đạo đi xuống, theo hình dưới có Mũi Tên Đỏ vô chợ ngõ này có tiệm sắt ông Kỳ bên phải người lính.

Đi xuống tiếp nữa (sau lưng người lính) chúng ta sẽ gặp đường Phan bội Châu, quẹo trái ta gặp ngõ thứ 3, ngõ này ngó qua là Tiệm ăn Đường Ký tiệm này chú Tàu chủ tiệm làm Mỳ Hoành Thánh, mỳ Sợi, Phở Mỳ xào giòn, xào mềm, bánh bao... rất ngon. Ngày xưa thân phụ người viết hay đưa vào tiệm Đường Ký ăn nên nhớ mãi. Thằng Phúc (cũng tên Phúc ) con trai chú Đường Ký học chung với người viết vào năm lớp nhất (Nhất C) tại trường Nam Tiểu Học. Tội nghiệp Phúc nghe đâu sau này hắn mất sớm không nghe tung tích.

Theo ngõ thứ 3 này vào chợ phía trái là tiệm Hồng Phát và kế là tiệm hàng lớn hơn nữa của Chú Bảo An cũng người Tàu Minh Hương. Chú Bảo An người ốm yếu chuyên ngồi ngó ra. Bán sĩ lẻ tạp hóa đủ thứ nhưng có người làm lo. Vừa vào chợ, phía bên phải ,ngõ này có Trung Hoa Hội Quán và Thiên Hương Cotab...

Chúng ta ra lại và tiếp tục theo Phan bội Châu hướng bờ sông sẽ có ngõ thứ 4. Ngõ này vô gặp Lido Ảnh Quán. Ngõ thứ 4 này hơi đối diện bên kia đường phan bội Châu là Tiệm ăn Tàu Nhuận Ký và 2 tiệm cùng chủ Quảng Tường bán nông ngư cơ cùng tạp hóa son phấn hàng giá trị khác...

Tiếp tục ngõ thứ 5, mời ban theo dõi hình trên. Ngõ thứ 5 mới đối diện chính thức với 2 tiệm Quảng Tường. Phan ngọc Hà con út của Quảng Tường ở cùng tp San Jose với người viết. Chị Phan Bích thì ở bên Pháp. Thím QT thì quá vãng tại San Jose này năm sáu năm rồi...

Trong hình: phía xa là Lầu ông Hứa Đức Hào và xa hơn là Lầu Mệ Xạ Bình đằng đó là ngõ số 7

Giờ chúng ta ra gặp bờ sông và quẹo trái. Ngõ thứ 6 vô chợ gặp ngay hàng cá hàng thịt. Hình ảnh trên chụp từ balcon của quân đội Mỹ 1968. Sau Mậu Thân chụp từ cao xuống xa xa là hai cái lầu của thương gia Hứa đức Hào và xa nữa là lầu Mệ Xạ Bình (thân mẫu chị Quỳnh Hoa chồng là kỹ sư Nguyễn Trí / Nam California)

Tiếp tục theo bờ sông tới múi đầu đường Quang Trung, ta quẹo trái sẽ gặp Ngõ thứ 7. Ngõ này bắt đầu múi đường Quang Trung. Ngó lui là Lầu Mệ Xạ Bình như đã nói trên. Ngõ thứ 7 có gì đáng nói? nếu vô ngõ này, phía bên trái là dãy nhà xưa, thấp bán tạp hóa đủ thứ. Họ là người bắc di cư 1954 ở đây lâu rồi. Người viết có người bạn thời tiểu học (lớp Nhất) có tên là Hoàng Đạo. Cùng lớp có Phúc con Tiệm Đường Ký như vừa nói. Ở đây có lúc người dân quê lên bán gióng, mũng thúng, đòn gánh, kể cả than ...dựa vào vách nhà cái lầu Ông Hứa Đức Hào.

Sau lưng ông cảnh sát, đi lui qua khỏi Miệu Ô Voi là ngõ số 8 (mũi tên chỉ)

Thôi, ta không vô chợ mà lui ra Quang Trung tới hướng Ngã tư Tân Mỹ...Chưa tới ngã tư chúng ta sẽ gặp ngõ cuối cùng là ngõ vô chợ số 8. (hình trên) Chưa vô ngõ này, bên phải có tiệm bánh kẹo chị Uyển và tiệm ăn Tàu có tên Thanh Thanh.  Tiếp tục vô ngõ số 8 này. Bên trái có quán bún bò Huế o Kiến thân mẫu của đứa bạn học tên là Nguyễn Hiếu (người viết nhớ xưa bạn này cũng tên Phúc...cái lớp nhất C niên khóa 1964 lại có 3 tên Phúc?) Hiếu rất có Hiếu, ngày xưa đó đi học về là ra phụ bán với mạ mình. Ngõ cuối số 8 này vui lắm. Lâu lâu lại có chiếc xe tạm gọi là "mãi võ Sơn Đông" ra bán thuốc. Xe ra là lúc chợ ở đây ồn ào vui nhộn. Lại có con khỉ giúp làm trò nữa mới thích. Nơi đây hàng rau trái Nam Đông Gio Linh khoảng hai ba ngày, lúc xế trưa thường có chiếc  xe chuyên chở hàng buôn chuyến chở rau trái vô tận Chợ ở ngõ cuối số 8 này. Bao nhiêu rau trái từ cresson mít sắn dây Gio Linh. Trái cây rừng rau chè lá từ Nam Đông, Tân Lâm của Quận Cam Lộ đều đổ tại đây bỏ sĩ cho người buôn trong chợ bán lại. Người viết tin rằng hàng rừng xanh như sim, mốc, hột sót, dâu rừng...đều là thứ hàng từ Nam Đông, Gio Linh vô cả. Tội làm sao, chiếc xe buôn ngày đó người chủ tên Kim trúng mìn VC! Thảm cảnh ra sao người viết lâu ngày quên mất chỉ nhớ cái tên là "xe Chú Kim" mà thôi.

 Ở đây có mấy hàng gương lược bánh kẹo làm thủ công tại gia..Mấy o bán hàng ngày xưa đó giờ đã thất bát thập hơn rồi...Thời gian là ảo ảnh phù du hơn nữa thế kỷ qua đi như là giấc ngủ. Ngó lên là những cái lầu Tiệm Vạn An tạp hóa, một bên là Lầu Ông Chút áo quần, tạp hóa đủ thứ...đứng đây, ngó chệch qua phía trái ta sẽ thấy cây Sanh to lớn xanh ngắt (hình trên) dưới đó là hàng chén đọi sành sứ ...

CHỢ TỈNH NGÀY GIÁP TẾT

Tết đến xuân về trên phố chợ Quảng Trị những ngày xưa từng mang một sắc thái an bình trầm mặc. Khó lòng nhận biết vẻ huyên náo, rộn ràng lo toan như các thành phố lớn khác. Quê hương của miền "địa đầu" một từ dành riêng cho người QT ngày xưa biết, trong thời binh lửa cộng thêm hoàn cảnh địa lý cùng gian khó eo hẹp thì cảnh chợ tết khó mang hình ảnh phồn vinh, nhộn nhịp bằng nơi khác được. Người viết muốn vẽ lại nét chấm phá nào đó cảnh chợ tết Quảng Trị những năm trước thời điểm thống nhất 1975 cho các thế hệ sau 1975 có cơ hội hình dung ra được một ngày xưa Quảng Trị ra sao?

Tháng Chạp về rồi, phố chợ Tỉnh (tiếng ngày trước chỉ dành riêng nói về Chợ Quảng trị) mọi tiệm hàng, sạp bán đang làm mọi thứ chuẩn bị đón tết. Khó có ánh nắng đẹp trời, tháng Chạp hay có mưa phùn, mưa về đông lạnh là thời gian đón tết nên người mình chẳng ai phiền hà, lo ngại.  Bốn cạnh con đường Trưng Trắc quanh chợ, nói cho đúng ra ta thấy toàn nón lá nhấp nhô. Khách mua hàng vây quanh mấy chiếc ‘du du’ trông như những chiếc dù lớn, hình vuông mà những người bán hàng đã thuê từ phu chợ.

     Khách đi chợ đa số đều choàng quanh người bằng những tấm ny-lon che mưa đơn giản. Từ mấy làng gần Tỉnh, dân quê đã gánh lên mấy thứ rau trái trồng ở nông thôn. Mọi người đi vào trung tâm chợ qua tám hẻm phố. Hẻm cạnh Ảnh quán Li Đô đây là khu vực rau tươi. Có mấy gánh cải cay từ Nhan Biều qua hay từ Sải gánh lên từ lúc rạng sáng. Người dân quê phải gánh bộ năm, bảy cây số mới lên đến chợ Tỉnh.

   Ba ngày tết, nhà nào cũng không thể thiếu thứ cải cay do nó dùng để làm dưa. Thứ dưa cải cay ngày đó có một vị cay  đặc biệt. Lúc chúng ta ăn hương cay bốc tận hốc mũi, thế mà mấy ngày tết ai cũng cần có dưa cải cay. Sau này, đi đâu người kể cũng không thể thấy được loại cải nào có hương vị cay hơn. Người dưới quê còn gánh lên chợ tỉnh một thứ đặc biệt nữa, đó là cây củ kiệu. Khí hậu Quảng Trị rất hạp với giống cây kiệu. Kiệu được trồng nhiều nên người ta bán được từng gánh. Kiệu mua về, được làm dưa cả ba phần: rễ, củ, và lá chẳng bỏ phí thứ nào. Dưa kiệu Quảng trị cũng có hương vị riêng. Nhắc đến dĩa dưa giá mấy bà nội trợ nơi quê nhà thì không bao giờ thiếu được kiệu và dĩa dưa giá luôn đi kèm theo dĩa thịt heo ba chỉ, luộc săn giòn.

mũi tên là lầu nhà thầy Hồ thế Vĩnh Ngôi sao là ảnh quán LiDo nhìn chợ xưa ta thấy nón là phần nhiều

   Con đường Trưng Trắc bốn cạnh hình vuông bao quanh khu chợ, san sát tiệm hàng. Khu phố quanh chợ cung cấp nhiều mặt hàng sỉ và lẻ đi khắp nơi. Tuy nhiên có điều lạ,  tám hẻm vào chợ thì dành cho người "buôn thúng bán mẹt" hay từ dưới quê lên bán những nông phẩm gì họ có được, chẳng ai gây khó cả.  

   Rời mấy gánh rau cải tại con hẻm sát cạnh Ảnh Quán Lido, chúng ta sẽ thấy mấy bà nội trợ đang chờ đến lượt mình được cắt (bào) từng mớ gừng để làm mứt. Gừng có được thuê cắt thì lát mới to và đẹp. Gừng Quảng trị cay thật, mứt gừng nếu ít cay khi thưởng thức với trà ngon trong dịp Tết thì sẽ mất hương vị đi nhiều! Thời gian này những sạp mứt bánh đã được bày bán nhiều, nhưng mứt bánh chợ Tết Quảng trị nói chung đơn sơ, bình dị không màu mè kiểu cách lắm.

   Ngước mắt nhìn lên đó là mấy tiệm thuốc lá cẩm lệ đang cắt thuốc tối đa mới kịp bán cho khách hàng. Đứng đây ta chỉ nghe tiếng máy chạy xình xịch suốt ngày. Ngày cận tết thuốc cẩm lệ bán được nhiều. Có thể có bạn đọc còn nhớ tên hai tiệm thuốc cẩm lệ này. Người viết chỉ nhớ bảng hiệu có chữ Phát đằng sau...Hai ông chủ người Quảng Nam, nhân công khá đông, đều là đồng hương với nhau cả. Thợ thầy luôn tay tẩm và cuốn từng đống thuốc thành những cuộn tròn trông như những con rắn màu vàng nhạt đang khoanh mình trên nền xi măng bóng loáng. Thuốc cẩm lệ bán nhiều như thế mới biết người QT mình hút thuốc nặng thật. Ngày trước người kể chuyện từng thử hút cẩm lệ nhưng nặng quá đành 'bỏ cuộc'. 

   Hướng bờ sông từ đường Gia Long đi vào, đối diện hai tiệm nông ngư cơ và tạp hóa Quảng Tường là hẻm thông vào chợ. Ở đây có tiệm mễ cốc Nguyễn Xuyến, dân quê gánh than củi từ các làng thượng nguồn sông Thạch Hãn như An Đôn, Tích Tường, Như Lệ hay xa hơn nữa tận Trấm về bán tại hẻm này. 

  Có lúc trời mưa, mấy người bán than củi mang mấy chiếc áo tơi đan từ lá rừng, trông xa như những con nhím. Họ kiên nhẩn, yên lặng đứng chờ khách mong bán xong để có tiền đong gạo hay mua mắm muối.
Theo lối này men sâu vào trong là hàng tôm cá, những mớ cá tươi từ dòng sông Thạch Hãn ngoài kia mới được đánh mang lên. Vẫn có cá biển từ Cửa Việt hay Gia Đẳng, nhưng cá biển mùa giáp tết thật hiếm. Mùa đông lạnh, người ta chủ yếu dùng mắm, ruốc, cá khô nhiều hơn. Cạnh đó là dãy hàng cơm bình dân, dành cho khách buôn bán, lao động trong chợ. Trong luồng gió lạnh, nồi bún xáo, dưa kho từ dãy hàng cơm đang bốc hương nghi ngút khiến ai cũng cảm thấy đói bụng.

Từ chợ cá ngó vô là hàng thịt. Mấy o bán thịt đều ở gần lò thịt bò tại thôn Thạch Hãn hay lò thịt heo tận thôn Đệ Tứ lên bán tại đây. Thời đó người mình còn nuôi heo đen, giống không to nhưng chỉ được nuôi ròng cám và thân chuối nên thịt rất ngon.

    Nem chả Quảng Trị thật tuyệt, những lọn nem có truyền thống gói trong một lớp lá vông, rồi mới đến lá chuối mà phải là lá chuối mốc nên nem mau lên chua và sẽ có vị ngon đặc biệt. Kế đến chả lụa cũng theo một công thức gia đình. Khi làm chả người ta cũng kén chọn lắm; thịt heo phải gần ló sát sinh nên khi làm chả thịt còn tươi rói. Giã thịt làm chả cũng lắm công phu; phải giã bằng cối, giã và ‘quết’ cho thật đều tay không nghỉ thì chả mới ngon được.

   Từ đường Quang Trung có hai hẻm thông vào chợ. Hẻm thông vào tiệm Vạn An có những loại trái cây được buôn về từ mấy quận miền núi như tắt, quít, thanh trà, bưởi, rau cresson từ Nam Đông về, hay thơm, mít, chuối, sắn dây (sắn dây) từ quận Gio Linh mang vô. Có khi tôi thấy còn thấy bán cả mấy loại trái hoang dã như hồng leo, sim, muồng, mốc, .. luôn cả hạt sót hay mít rừng (mít nài) nữa. Thời con nít tôi hay lân la tới gần mấy sạp hàng trái cây hoang dại này. Gần đoạn này có mấy sạp hàng bánh kẹo làm theo kiểu thủ công gia đình, hay mấy hàng gương lược đơn sơ, mộc mạc. Họa hoằn lắm không khí ở con phố này cạnh tiệm Vạn An mớI ồn ào hẳn lên khi có một xe bán thuốc quảng cáo từ mấy tỉnh trong nam ra tận đây. Họ có thêm con khỉ làm trò giúp vui thu hút đám đông hiếu kỳ tụ lại, nhưng mấy xe bán thuốc Nam này chỉ ra vào mùa nắng ráo mà thôi.

     Trước khi vào trung tâm đình chợ, tôi không quên cây sanh cổ thụ, lá xanh ngắt rợp bóng bốn mùa. Dưới gốc cây to có thờ phượng khói hương nghi ngút, người ta cầu xin mua may bán đắt. Qua hết mấy gian hàng gạo và hàng sành sứ cùng tô chén thì đến trung tâm đình chợ. Đình chợ rất rộng được chia theo thứ lớp riêng biệt cho từng loại hàng. Đặc biệt và sang trọng là hàng vải , mấy sạp hàng vải chiếm đa số trung tâm đình. Mấy cô bán vải có dáng dấp đài các ngồi bán trên mấy sạp gỗ lớn bóng loáng. Lúc vắng khách mấy cô khoan thai và chậm rãi ngồi ‘lể’(khều)ốc gạo, một đặc sản từ lòng sông Thạch Hãn, dân chài đem lên chợ đong bán bằng lon sữa bò

Từ xa là CÂY SANH CHỢ TỈNH. Phía góc phải là ông già đội khăn đóng đứng cạnh cột điện. sau chiêc xich lô là tiệm thuốc Tây Sau chiếc xe bán sinh tố là tiệm bánh Phú Vinh, .đằng xa cuối hình xa là lầu ô Hứa Đức Hào thương gia gạo

Các lầu tiệm từ gần đến xa có lầu tạp hóa MỸ DUNG- Lầu ông Út -Lầu Vạn An xa nhất là Lầu Ông Hứa Đức Hào sau lưng dãy nhà lầu là ĐƯỜNG QUANG TRUNG

*
   Song song đình Chợ tôi cảm thấy ồn nhất vẫn là hàng thợ thiếc. Tiếng gõ, tiếng cắt nghe thật chói tai...thế mà mấy chú vẫn làm suốt ngày. Cạnh đó, có mấy quán thợ may kế nhau. Gần tết mấy cô thợ may làm không hết việc. Đa số mấy cô thợ may đều học nghề từ Thanh Bình, một tiệm lớn rất đông học trò gần đình Chợ. Cũng có một ít tiệm may hạng sang (tailor) nhưng chúng đều nằm dọc theo con phố chính Trần hưng Đạo. Những tiệm này mang những bảng hiệu như Vĩnh Tân ở tận lò mỳ Đắc Lập, qua khỏi ngã tư Đồng Dụng mới thấy các tailor như Thiện Mỹ, Phan Xuân Sang…

   Trước khi ra khỏi chợ cũng có mấy tiệm vàng như Kim Yến, Kim Ty... khách mua sắm không đông bằng các tiệm khác. Trước mấy tiệm vàng, có một số sạp buôn áo quần may sẵn cùng đồ chợ trời. Cũng có vài ba bó bông huệ hay bông phượng vàng, bánh in để cúng lễ bày bán gần đó. Ai trong túi tiền bạc hơi dồi dào có thể bước qua bên kia, vào tiệm bánh Phú Vinh mua ít trăm "gam" bánh ngon hảo hạng, dành biếu xén hay để các cụ thưởng thức với ấm trà ngon.

   Đến khi màn đêm buông xuống khi tất cả hàng quán đã cửa đóng then gài, nếu có dịp đi hướng sau mấy tiệm vàng ban sáng chúng ta sẽ thấy một quán duy nhất bắt đầu mở cửa: đó là quán bún bình dân Ông Két. Dưới ánh điện vàng vọt lù mù, khách ăn đêm để cả hai chân lên trên mấy băng gỗ dài, đang hì hụp thưởng thức mấy tô bún gân (tai môi bò) nóng hổi và cay xè. 

Ăn đêm xem chừng hiếm. Do đêm về hàng quán trong chợ đều đóng cửa. Kể cả mấy tiệm ăn bao quanh chợ tỉnh như Nhuận Ký, Đường Ký, Lưu Khách theo đường Phan Bội Châu hay Thanh Thanh cạnh đường Quang Trung; tình hình chiến sự không ai bán ban đêm. Một thời các quán ăn ngoài bờ sông gần múi đầu đường Quang Trung có bún thịt nướng hay chè đá có bán một ít buổi chiều và đầu hôm ...

Đó là những sinh hoạt quanh chợ tỉnh, ồn ào nhộn nhịp ban ngày. Một thành phố giới tuyến, xa mịt mùng mút đầu miền nam, khói lửa chiến tranh khiến khung cảnh sinh hoạt vui chơi ăn uống về đêm khó hình thành như vài thành phố trong nam.

Nhớ về một thành phố ngày xưa, nói cho cùng, đó là một thành phố lính. Hàng ngày thành phố ngập tràn màu áo ô liu của người lính VNCH. Một thành phố đối diện với VĨ TUYẾN ngăn đôi đất nước VN một thời. Ngày ngày nghe tiếng bom rền đạn réo thay cho những gì lạc thú vui chơi trong thời hòa bình.

*

...Khói lửa chiến tranh vẫn triền miên từ Mậu Thân 1968 tới Hạ Lào 1971 và Cao điểm 1972...thành phố năm xưa từng đón nhận bao chiếc xe chở xác tử sĩ hi sinh trong cuộc chiến. Thành phố từng ngậm ngùi nhìn chiếc cầu Ga sụp đổ hay từng đoàn người dân ra đi hoảng hốt trong khói lửa càng ngày càng đậm nét rồi  một ngày 1972 thành phố năm đó đã tan nát dập vùi trong bom đạn chẳng còn một viên gạch nào nguyên vẹn.

Nhớ về một thành phố ngày xưa, nói cho cùng, đó là một thành phố lính. Hàng ngày thành phố ngập tràn màu áo ô liu của người lính VNCH. Một thành phố đối diện với VĨ TUYẾN ngăn đôi đất nước VN một thời. Ngày ngày nghe tiếng bom rền đạn réo thay cho những gì lạc thú vui chơi trong thời hòa bình.

   Dù trong mưa phùn gió bấc rét lạnh căm-căm, hay trong cơn nóng cháy da của nắng lửa nam Lào, chợ Tỉnh ngày xưa lúc nào cũng mang một dáng vẻ bình yên và trầm lặng; không xô bồ, náo nhiệt như những thành phố to lớn khác. Thế nhưng tôi luôn cảm thấy chợ xưa ấm cúng, gần gũi vô cùng. Giờ hình ảnh, âm thanh hay bao hương vị ngày trước chỉ còn lại trong hồi ức cho tất cả con người thị xã. Hôm nay nơi chốn tha hương, ngàn trùng diệu vợi, kẻ viết bài này vẫn luôn hoài niệm về Chợ Tỉnh với nỗi nhớ da diết khôn nguôi nhất là những khi tết đến xuân về./.

Đinh trọng Phúc 

 4/8/2026 

San Jose USA