Đỗ Thụy Hinh
Cuộc chiến thương mại giữa Hoa Kỳ và Canada: TRUNG CỘNG LÀ KẺ THẮNG!
Thủ tướng Canada Mark Carney tại một xưởng đóng tàu vào ngày thứ Hai 24/8. Các chuyên gia quốc tế nhận định rằng Canada không có động lực để nhượng bộ Tổng thống Mỹ Donald Trump về thuế quan. (Jacques Boissinot/Canadian Press/AP)
Một năm sau khi ông Trump đòi “định hình” lại kinh tế toàn cầu khi tuyên bố “Ngày Giải Phóng Thế giới” bằng cách tăng mức thuế quan cao nhất của Mỹ trong gần một thế kỷ cho hầu hết các quốc gia trên thế giới thì Hoa Kỳ đã có những “thành tựu” trái chiều: số lượng việc làm đã giảm trong 10 tháng liên tiếp, lạm phát tăng, thâm hụt thương mại kinh niên. Cuộc chiến với Iran kéo dài hơn 6 tháng qua không những khiến cho giá xăng nước Mỹ gia tăng mà còn làm tình hình năng lượng thế giới xáo trộn do việc eo biển Hormuz bị đóng… Dù nhận định theo cách nào thì một năm hoạch định chính sách không rõ ràng của ông Trump đã “định” lại mối tương quan của Mỹ với toàn cầu.
Tổng thống Donald Trump ký các sắc lệnh hành pháp về thuế quan tại Vườn Hồng Nhà Trắng vào ngày 2 tháng 4/2025 trong đó Việt Nam đứng hàng thứ ba về việc bất quân bình thương mại với Hoa Kỳ sau Trung Cộng và Liên Hiệp Âu Châu (Jabin Botsford/The Washington Post)
Những lời đe dọa hiếu chiến “trồi, sụt” vô lý của ông Trump khiến “tục danh” “ông TACO” nổi tiếng toàn cầu. (TACO=Trump always chicken out, dịch nôm na là “Trump Luôn Hèn Nhát”. Vào tháng Hai năm 2026, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã phán quyết hầu hết các mức thuế khẩn cấp của ông Trump là vi hiến, buộc chính phủ Hoa Kỳ phải hoàn trả hơn 150 tỷ đô la tiền thu được. Điều bất công là các đại công ty như Walmart, như Costco đã được hoàn trả hơn 100 tỷ đô la để … bỏ túi xài chơi vì họ đã thu trước ngay khi bán hàng cho người tiêu thụ, bây giờ làm sao mà trả, trả cho ai!
Tuy nhiên, chính sách cai trị tùy hứng của Trump đã gây ra những tai hại trầm trọng cho nền kinh tế toàn cầu. Trung cộng không còn xuất khẩu nhiều hàng hóa sang Hoa Kỳ như trước đây và chính phủ Hoa Kỳ đang phải huy động nguồn cung trong nước để duy trì nền kinh tế Hoa Kỳ thay vì dựa vào nước ngoài. Đáng chú ý nhất, sự gia tăng thuế quan này dường như sẽ tiếp tục tồn tại sau khi nhiệm kỳ tổng thống của Trump kết thúc.
Cuộc chiến thương mại giữa Hoa Kỳ và Canada?
Quốc gia khốn khổ nhất trong nhiệm kỳ 2 của ông Trump lại chính là “người anh em” phía Bắc: Canada.
Thủ tướng Canada Mark Carney tuyên bố Canada đã bị Mỹ “tấn công” và đang sống “trong tình trạng chiến tranh”. Ông Trump thì “Canada đã bóc lột Hoa Kỳ trong nhiều năm”. Theo ông William Reinsch, chuyên gia thương mại và cố vấn cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (Center for Strategic and International Studies) thì cuộc chiến thương mại này đã phá vỡ “Một trong những bang giao xuyên biên giới thân thiện và hòa bình nhất của Hoa Kỳ trong hơn 100 năm qua. Giờ đây, sự bất mãn của người dân Canada đối với ông Trump là điều không thể không ghi nhận”.
Trong khi hầu hết các quốc gia khác đã vội vàng thỏa thuận với Trump ngay khi ông Trump tuyên bố tăng mức thuế quan để tránh những tác động tồi tệ nhất của thuế quan Hoa Kỳ dành cho sản phẩm của nước họ thì Canada từ chối đàm phán với ông Trump. Khác với các quốc gia khác, việc Hoa Kỳ áp đặt thuế quan cao đối với các sản phẩm của Canada vi phạm những hiệp ước về thương mại đã ký kết giữa hai nước. Ông Trump đe dọa áp thuế 50% và 100% đối với các sản phẩm của Canada và ngăn chặn việc khánh thành cây cầu mới nối giữa Detroit và Windsor, Ontario. Theo Thủ Tướng Canada Mark Carney thì ông Trump đã coi thuế quan là một cách để ép buộc các quốc gia mở cửa thị trường cho nhiều sản phẩm của Mỹ mà không quan tâm tới nhu cầu hay điều kiện kinh tế của các quốc gia này.
Do đó Canada đã không nhượng bộ. Các cuộc đàm phán giữa Hoa Kỳ-Canada đã đổ vỡ vào ngày 21 tháng 8/2026. Phía Hoa Kỳ tuyên bố thuế quan 50% áp đặt lên 20 tỷ đô la hàng hóa của Canada bắt đầu có hiệu lực vào đầu tháng 9. Riêng thuế trên xe hơi sản xuất tại Canada vào Mỹ sẽ bắt đầu 4 tháng sau, vào ngày 1 tháng 1/2027. Chính phủ Canada đáp trả sẽ áp đặt một thuế quan tương ứng trên số hàng hóa tương ứng của Hoa Kỳ vào Canada.
Theo ký giả David Lynch của Washington Post thì tuy ông Trump rêu rao rằng Canada đã xuất nhập không công bằng với các sản phẩm của Mỹ nhưng không có số liệu chứng minh cho kết luận này. Một số chuyên gia thì cho rằng Canada có rất ít lý do để hợp tác với những gì mà ông Trump muốn áp đặt lên Canada. Ông Trump không được lòng dân Canada, đặc biệt là sau khi ông công khai đe dọa sáp nhập lãnh thổ, biến Canada thành tiểu bang thứ 51 của Hoa Kỳ. Cho đến nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, Canada và Mỹ đã giao thương hòa bình hơn một thế kỷ. Tinh thần không thỏa hiệp với Hoa Kỳ đã mang lại cho ông Carney cái ghế thủ tướng với đa số tuyệt đối. Lần đầu tiên đảng đối lập cũng đứng sau ông ta về việc này. Khẩu hiệu xuất hiện khắp nơi ở Canada suốt năm qua là “Tẩy chay hàng hóa Hoa Kỳ” ‘Hãy chống lại, đừng thỏa thuận.”. Do đó, thủ tướng Carney không có động lực để nhượng bộ những đòi hỏi của Hoa Kỳ.
Tác động đối với người Mỹ?
Cuộc chiến thương mại bất ngờ và gay gắt giữa Hoa Kỳ và Canada có thể làm tăng giá cả trên nhiều sản phẩm Canada xuất cảng qua Mỹ khiến nạn lạm phát và giá cả gia tăng. Điều này khiến đảng Cộng hòa dễ bị tổn thương hơn trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, nhất là tại các tiểu bang nằm dọc theo biên giới Canada và có nhiều giao dịch thương mại với quốc gia láng giềng này. Nhưng cũng là một thử thách lớn về việc Tổng thống Donald Trump có thể buộc các quốc gia phải tuân theo ý muốn của ông về thương mại lên đến mức nào nếu Canada không nhượng bộ.
Thuế quan nhập khẩu là một loại thuế đánh vào các doanh nghiệp và người tiêu thụ. Các sản phẩm của Canada như gậy chơi golf, các sản phẩm sữa và rượu whisky Crown Royal sẽ trở nên đắt đỏ hơn tại Mỹ và ngược lại. Nhưng giao thương giữa Canada và Hoa Kỳ không giản dị như vậy. Nhiều sản phẩm được sản xuất tại Mỹ nhưng nguyên liệu do Canada cung cấp, nhiều công ty xe hơi của Mỹ lại sang Canada sản xuất, nhiều công ty Canada lại sang Hoa Kỳ sản xuất, công nhân Hoa Kỳ và Canada đi làm qua lại biên giới, sự chuyển hàng qua lại biên giới nhiều lần có thể xãy ra nhiều giai đoạn trước khi một sản phẩm hoàn tất.
Các kinh tế gia nhận định rằng đây sẽ là một cú sốc rộng đối với nền kinh tế của cả hai nước. Việc đàm phán đã bắt đầu rồi lại ngưng nhiều lần vì những ý kiến bất định, trì hoãn của ông Trump. Nếu lần này, các loại thuế quan này được áp dụng thực sự, các doanh nghiệp liên đới có rất ít thời gian để chuẩn bị.
Claudia Sahm, chuyên viên kinh tế trưởng tại công ty quản lý đầu tư New Century Advisors cho biết “Chúng tôi đang tìm kiếm giải pháp giảm lạm phát nhưng cuộc chiến thương mại leo thang với Canada làm điều đó khó khăn hơn nhiều và khủng hoảng về khả năng chi trả của các doanh nghiệp sẽ trầm trọng hơn.”
Điều này có thể đặc biệt ảnh hưởng đến các tiểu bang miền Bắc, những nơi có mối quan hệ kinh tế mật thiết với Canada trong đó có một tiểu bang gắn bó đặc biệt với Canada có thể quyết định quyền kiểm soát Thượng viện Hoa Kỳ năm tới: Michigan.
Dennis Lennox, một chiến lược gia đảng Cộng hòa ở Michigan, cho biết cuộc chiến thương mại với Canada là một lý do khiến các đảng viên Cộng hòa tại Michigan lo lắng về cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 sắp tới: “Người dân ở đây mệt mỏi với những cuộc xung đột không cần thiết mà Hoa Kỳ đang gây ra với Canada. Tôi là một người Cộng hòa đã bỏ phiếu cho Trump ba lần. Nhưng tôi không thể bào chữa cho Trump về cuộc xung đột này vì nó quá vô lý, nó đã gây thiệt hại cho các tiểu bang biên giới của chúng ta rồi. Ông Trump chưa chắc sẽ mất đa số tại Quốc hội nhưng cuộc xung đột này chắc chắn sẽ gây tổn hại cho đảng Cộng hòa ở Maine và Michigan.”
Hiện nay chưa ai có thể tiên đoán cuộc xung đột này sẽ được giải quyết như thế nào. Cũng như cuộc chiến với Iran mà ông Trump đã bắt đầu hơn 6 tháng qua. Trong khi Trump tiếp tục đưa ra những lời đe dọa “nổ như tạc đạc” về thương mại rồi lại rút lui vào phút cuối, Canada dường như đã sẵn sàng cho một cuộc chiến thương mại lâu dài và có nhiều lợi thế hơn.
Cư dân Hoa Kỳ từ New York đến Maine phụ thuộc rất nhiều vào Canada về điện. Ngày thứ Hai, cùng lúc khi ông Trump tuyên bố tăng thuế quan đối với xe sản xuất từ Canada về Mỹ thì Thủ hiến tiểu bang Ontario của Canada, Doug Ford, cảnh báo rằng Canada có thể ngưng việc cung cấp điện. Giá xăng cho tất cả người Mỹ có thể tăng cao hơn nữa. Người dân Canada leo thang tẩy chay các sản phẩm và tẩy chay không du lịch qua Mỹ, điều đã diễn ra trong hơn một năm nay từ khi ông Trump đòi sát nhập Canada vào Mỹ thành tiểu bang thứ 51 của Hoa Kỳ.
Vẫn theo ông William Reinsch, chuyên gia thương mại và cố vấn cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (Center for Strategic and International Studies): “Không còn ai ngạc nhiên khi ông Trump tuyên bố gia tăng gấp đôi thuế quan khi gặp phải sự phản kháng. Điều đó ai cũng dự đoán được. Điều bất ngờ là toàn thể công dân Canada đã đoàn kết, không nhượng bộ và chính phủ Canada đã phản ảnh điều này.
Tuy nhiên, chuyện Hoa Kỳ sẽ áp đặt thuế quan cao hơn 50% đối với tất cả xe hơi, phụ tùng xe và thép, bắt đầu từ ngày 1 tháng 1, 2027 tức là còn đến 4 tháng nữa, dấu hiệu cho thấy ông Trump vẫn còn cho Canada … cơ hội để đàm phán trở lại. Trong bài đăng trên mạng xã hội, Trump chỉ trích Canada là “một trong những quốc gia khó giao dịch nhất trên thế giới” nhưng ông Trump đã sai khi nói rằng Mỹ thâm hụt thương mại hàng năm với Canada là 60 tỷ đô la. Nhưng sự thâm hụt thương mại song phương có ít ý nghĩa về kinh tế. Ví dụ nếu ông Trump nhìn biểu đồ thương mại giữa Việt Nam và Hoa Kỳ và quyết định bắt Việt Nam, một quốc gia nhược tiểu quân bình cán cân xuất nhập thì Việt Nam sẽ chết không kịp ngáp. Đó là chưa kể việc Việt Cộng đã “mánh mung” trở thành nơi trung chuyển cho Trung Cộng nhằm gian lận thuế quan của Hoa Kỳ.
Có thật là “HOA KỲ KHÔNG CẦN CANADA, HỌ CẦN MỸ! theo lời ông Trump nói không? Nông dân Mỹ phụ thuộc gần 80% lượng phân bón kali từ Canada mà họ sử dụng mỗi năm. Các tiểu bang biên giới phía bắc, bao gồm New York, Michigan, Vermont, Minnesota và Maine, sử dụng điện năng được sản xuất từ thủy điện của Canada. Và các nhà máy lọc dầu ở vùng Trung Tây được tối ưu hóa để xử lý dầu thô nặng có hàm lượng lưu huỳnh cao từ các giếng dầu của Canada, điều này giúp giữ giá xăng dầu của Mỹ thấp hơn so với mức giá thông thường.
Nhưng Canada không đợi 4 tháng mới “chơi” lại ông Trump. Bắt đầu từ ngày 8 tháng 9, Canada sẽ tăng gấp đôi thuế quan đối với thép và nhôm của Mỹ từ 25% lên 50%. Và sẽ áp thuế từ 15% đến 50% đối với khoảng 700 sản phẩm khác, bao gồm cá, sữa và các sản phẩm thực phẩm, ván ép, nhựa, giấy bạc nhôm, thiết bị gia dụng, thiết bị nông nghiệp, xe máy và thiết bị điện tử. Ông Carney “hứa” với dân Canada rằng Canada sẽ trả đũa Hoa Kỳ "từng đồng một".
Nhưng trái với những lời tuyên bố tăng thuế quan một cách mơ hồ của ông Trump, ngày thứ Ba 25/8, Bộ trưởng Tài chính Canada François-Philippe Champagne đã “chi tiết” khi tuyên bố rằng các “thuế đối kháng mới là để bảo vệ ngành công nghiệp Canada bị ảnh hưởng bởi thuế quan của Mỹ và để giúp họ cạnh tranh với các sản phẩm của Mỹ trên thị trường Canada.”
Đổi tên Hồ Ontario thành Hồ America
Nhưng phát biểu sau đây của ông Trump thì không ai hiểu được. Ông viết rằng “Tôi giao dịch với nhiều quốc gia, và Canada dễ dàng là quốc gia khó khăn và vô lý nhất. Họ cảm thấy mình có quyền, nhưng họ không phải là một quốc gia, và sẽ không còn có quyền đó nữa!” (“I deal with many countries, and Canada is easily the most difficult and unreasonable. They feel entitled, but they are not a State, and will be entitled no longer!” Thủ tướng Canada đã nhiều lần “chỉnh” ông Trump trên các diễn đàn quốc tế là Canada là một quốc gia độc lập, có chủ quyền và yêu cầu ông Trump chấm dứt việc gọi Canada thành tiểu bang thứ 51 của Hoa Kỳ. Chả trách người Canada đoàn kết sau lưng chính phủ của họ khi không nhượng bộ các điều kiện thuế quan của ông Trump.
Một tấm bản đồ ghi tên Hồ Ontario là "Hồ America" (Lake America) được trưng bày khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trả lời câu hỏi của phóng viên sau khi ký một sắc lệnh hành pháp đổi tên tại Phòng Bầu dục trong Nhà Trắng vào thứ Năm 27/8 ở Washington, D.C. (Getty Images)
Một tuần sau khi đàm phán với Canada thất bại, ông Trump ra lệnh đổi tên Hồ Ontario thành Hồ America “vì Hoa Kỳ không kỳ vọng sẽ còn làm ăn nhiều với tiểu bang Ontario nữa”. Trước đây ông Trump đã đòi đổi tên Vịnh Mexico – Gulf of Mexico thành vịnh America- Gulf of America. Trong cuộc họp báo “đổi tên” này tại tòa Bach- Ốc, ông Trump hãnh diện nhắc lại là ông đã đổi một vịnh, nay thì hồ và lần tới ông sẽ đổi tên một đại dương. Có thể là Atlantic hay Pacific Ocean thành America Ocean.
Để trả lời điều này, thủ tướng Canada tuyên bố: Tên Hồ Ontario có từ 400 năm nay, trước khi nước Mỹ được thành lập. Ông Trump muốn gọi nó là gì cũng được nhưng Canada và thế giới sẽ gọi đó là hồ Ontario”. Ông Patrick Brown, thị trưởng thành phố Brampton, tỉnh Ontario, đã phát biểu với đài CNN vào chiều thứ Năm: "đó là Hồ Ontario. Người duy nhất “thắc mắc” về tên của nó là tổng thống của các bạn. Thử tưởng tượng nếu thủ tướng của chúng tôi muốn đổi tên sông Mississippi chẳng hạn, các bạn sẽ cảm thấy thế nào. Buồn cười, buồn nôn? Phản ứng ở Canada khi nghe tin này cũng y hệt như vậy."
Vì thế có một ý kiến cho rằng ông Trump nên đổi quốc hiệu của nước Mỹ từ United States of America thành Trump Kingdom là tiện nhất. Có thể là mấy ông “Tối Thui Pháp Viện” Hoa Kỳ ngày nay sẽ đồng ý. Vì nếu có phải thay đổi thủ tục hành chính, giấy tờ thì cũng chỉ nên làm một lần. Ông TACO thử xem? Chứ đổi làm gì ba cái lẻ tẻ, sông, hồ, biển, thành phố, phi trường!
Nhưng dù ông TACO có “quậy” gì chăng nữa thì hai nền kinh tế Hoa Kỳ và Canada vẫn là đối tác thương mại hàng đầu của nhau. Trong năm 2025, thuế quan của Mỹ áp dụng cho 5% trong số 382 tỷ đô la hàng hóa Canada mà Mỹ nhập khẩu năm ngoái, và thuế quan trả đũa của Canada khoảng 6% cho 333 tỷ đô la hàng hóa xuất khẩu của Mỹ sang Canada. Hàng năm hai nước trao đổi hơn 700 tỷ đô la hàng hóa. Năm nay không khác hơn dù tiếng ‘phèng la” về thuế quan của ông Trump rất ồn ào.
Ngoài Trung Cộng, Thủ tướng Canada Carney tự coi mình là một trong số ít các nhà lãnh đạo thế giới sẵn sàng chống lại các yêu cầu của Trump, không giống như các đối tác lâu năm khác của Mỹ. Liên minh châu Âu và Anh đều thỏa thuận ít nhiều trước những lời đe dọa áp thuế của Trump. Hôm nay, trước tin ông Trump đòi đổi tên hồ Ontario, thủ tướng Carney tuyên bố sẽ chấm dứt hẳn các cuộc đàm phán thương mại với chính quyền Trump. Đại diện phía Hoa Kỳ Jamieson Greer cho rằng Canada đã từ chối một thỏa thuận mang lại “những điều kiện tốt nhất cho bất kỳ nhà xuất khẩu lớn nào muốn vào thị trường của Hoa Kỳ”.
Hoa Kỳ-Canada đánh nhau, “ngư ông” Trung Cộng hưởng lợi
Khi Tổng thống Donald Trump áp đặt thuế quan đối với hàng hóa từ khắp nơi trên thế giới, Trung Quốc đang tự đặt mình vào vai trò mà trước đây Hoa Kỳ từng nắm giữ: đứng đầu về thương mại tự do và thị trường ổn định trong một thế giới hỗn loạn.
Quyết định của Canada rút khỏi các cuộc đàm phán thương mại và áp đặt thuế quan trả đũa đối với các sản phẩm của Mỹ, biến quốc gia này trở thành quốc gia thứ hai đã hành động như vậy và Trung Cộng đã hết lời “khen ngợi” chính phủ Canada.
Truyền thông Trung Cộng tuyên bố ngay sau đó “Phản ứng của Canada cho thế giới thấy được những gì Trung Quốc theo đuổi là đúng đắn.”. Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer cũng đã nói điều tương tự ngay khi Canada bãi bỏ cuộc đàm phá: trả đủa thuế quan là “hành động kiểu Trung Quốc”.
Ottawa và Bắc Kinh đã chuẩn bị cho quyết định này. Vào tháng Giêng 2026, Thủ tướng Canada Mark Carney, với mục đích giảm sự phụ thuộc của Canada vào Hoa Kỳ, đã đạt được thỏa thuận với Chủ tịch Trung Cộng Tập Cận Bình về các sản phẩm nông nghiệp và xe hơi.
Chuyến thăm Bắc Kinh của ông Carney, chuyến thăm đầu tiên của một thủ tướng Canada tại Trung hoa kể từ năm 2017, là một tín hiệu cho thấy hai bên đang hàn gắn mối quan hệ căng thẳng do việc Canada bắt giữ vị giám đốc điều hành Huwei, người bị Hoa Kỳ truy nã vào năm 2018 và việc Trung Cộng sau đó bắt giữ hai công dân Canada.
Theo thỏa thuận này, Canada đồng ý cho phép 49.000 xe điện Trung Quốc nhập khẩu với mức thuế tối huệ quốc để đổi lấy việc cải thiện khả năng tiếp cận thị trường Trung Hoa cho hạt cải dầu, bột cải dầu, tôm hùm, cua và đậu Hòa Lan của Canada. Trung Cộng đã ký một hiệp định thương mại tự do với Thụy Sĩ vào tuần trước và miễn thuế đối với hàng hóa từ tất cả các quốc gia châu Phi vào tháng Năm/2026.
Zongyuan Zoe Liu, một nghiên cứu viên cao cấp về Trung Quốc tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại: “Chính phủ Trung Cộng luôn sẵn sàng tận dụng bất kỳ tình huống nào làm suy yếu vị thế của chính quyền Trump. Bắc Kinh đã đầu tư mạnh vào các dự án phát triển nước ngoài và các hệ thống thanh toán quốc tế thay thế để đảm bảo giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tài chính toàn cầu.
Là một nước chuyên xuất khẩu - Trung Quốc sản xuất nhiều hàng hóa hơn mức người dân trong nước có thể mua, do đó quốc gia này phụ thuộc vào thế giới để mua sản phẩm của mình. Nhưng Trung Cộng sẽ mất rất nhiều nếu lật đổ hoàn toàn vị thế tài chính của Mỹ.
Đồng đô la Mỹ là đồng tiền thống trị của hệ thống tài chính toàn cầu. Mặc dù vai trò này mang lại những lợi thế đáng kể, bao gồm lãi suất thấp hơn và khả năng áp đặt các biện pháp trừng phạt hiệu quả, nhưng nó cũng đòi hỏi sự chú ý liên tục: cơ sở hạ tầng thanh toán, cứu trợ và sức mạnh quân sự.
Bắc Kinh có thể không muốn - hoặc không thể - uốn nắn hệ thống theo hướng đồng nhân dân tệ. Các nhà hoạch định chính sách “muốn hệ thống đô la hoạt động vì chính họ khó có thể xây dựng một hệ thống thay thế hoạt động trơn tru như vậy. Trung Quốc về cơ bản đang hưởng lợi miễn phí”.
Ông Lui kết luận: “Hoa Kỳ đang tự mình từ bỏ vai trò lãnh đạo mà Trung Quốc thậm chí không cần phải làm gì cả.”
