Navi Pillay, luật sư hàng đầu về nhân quyền,
được trao Giải Nobel Hòa bình 2026
Thẩm phán Pillay là người ra lệnh bắt giữ Tổng thống Vladimir Putin sau khi Nga tiến hành cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 cũng như lệnh bắt giữ Thủ tướng Benjamin Netanyahu trong cuộc chiến của Israel tại Gaza năm 2024.
Luật sư nhân quyền người Nam Phi đương kiêm thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế đã được Ủy ban Giải Nobel Na Uy vinh danh nhờ những nỗ lực "đảm bảo rằng tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng đều bị truy tố."
Bà Navi Pillay tại văn phòng của bà ở Ủy ban Nhân quyền Liên Hiệp Quốc tại Geneva vào năm 2014. (Ruben Sprich/Reuters)
Giải Nobel Hòa bình 2026 đã được trao vào thứ Sáu 2/10 cho bà Navanethem "Navi" Pillay, một luật gia hàng đầu và cựu chủ tịch Ủy Ban nhân quyền của Liên Hiệp Quốc, nhằm ghi nhận sự nghiệp lâu dài của bà trong việc truy tố tội ác chiến tranh và góp phần củng cố, duy trì luật pháp quốc tế.
Ủy ban Nobel Na Uy đã vinh danh bà Pillay, 85 tuổi, vì những đóng góp của bà trên cương vị thẩm phán tại các tòa án quốc tế cũng như luật sư tại quê nhà của bà là Nam Phi. Ủy ban cho biết sự vinh danh này cũng là lời nhắc nhở về "nền tảng cho hệ thống mà chúng ta đã thiết lập để đảm bảo hòa bình."
Sinh ra trong một gia đình gốc Tamil (Ấn Độ), bà Pillay là người Nam Phi đầu tiên nhận bằng tiến sĩ luật từ Trường Luật Harvard của Hoa Kỳ. Trong giai đoạn đầu sự nghiệp, bà đã bào chữa cho các nhà hoạt động đấu tranh chống lại chế độ phân biệt chủng tộc apartheid tại Nam Phi, bao gồm cả Nelson Mandela - một người cũng từng đoạt giải Nobel Hòa bình. Năm 1995, sau khi chế độ apartheid chấm dứt, bà trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên phục vụ tại Tối Cao Pháp Viện của đất nước Nam Phi và sau đó đảm nhiệm vai trò thẩm phán tại Tòa án Hình sự Quốc tế.
Trong thông báo đưa ra vào thứ Sáu khi loan tin, Chủ tịch Ủy ban Nobel, ông Jorgen Watne Frydnes, đã lên tiếng bảo vệ mạnh mẽ các thể chế của trật tự pháp lý toàn cầu vào thời điểm đang diễn ra nhiều tranh luận gay gắt về những hạn chế của các thể chế này.
"Các thể chế duy trì luật pháp quốc tế đang phải chịu áp lực, các lệnh trừng phạt và các sự tấn công dữ dội. Tuy nhiên, dù "luật pháp quốc tế chưa bao giờ hoàn hảo và chưa bao giờ có thể ngăn chặn mọi xung đột," thì nó vẫn hiện hửu và "thiết lập nên các chuẩn mực của nhân loại.”
Ông mô tả bà Pillay là "một trong những chuyên gia pháp lý dũng cảm nhất của thời đại chúng ta" và khẳng định bà đóng vai trò "then chốt trong việc đảm bảo rằng tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng đều bị truy tố."
Năm ngoái, bà Pillay đã dẫn đầu một ủy ban của Liên Hiệp Quốc kết luận rằng Israel đã phạm tội diệt chủng đối với người Palestine ở Dải Gaza; nhận định này tương đồng với đánh giá của ngày càng nhiều tổ chức nhân quyền tại Israel và quốc tế. Ủy ban của bà đã vấp phải sự chỉ trích từ chính phủ Israel – nhằm bác bỏ kết luận nói trên.
Bà Pillay cũng từng đứng đầu một tòa án quốc tế điều tra vụ diệt chủng năm 1994 tại Rwanda; tòa án này đã đưa ra phán quyết mang tính bước ngoặt khi xác định rằng tình trạng hiếp dâm và bạo lực tình dục trên diện rộng có thể cấu thành hành vi diệt chủng. Hiện bà là thẩm phán tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) – cơ quan tư pháp chính của Liên Hiệp Quốc – trong vụ kiện cáo buộc Myanmar phạm tội diệt chủng đối với cộng đồng thiểu số Rohingya. Myanmar cũng đã bác bỏ cáo buộc này.
Hoa Kỳ không công nhận thẩm quyền của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) – nơi bà Pillay từng làm việc từ năm 2003 đến 2012 – với lý do tòa án này vượt quá phạm vi quyền hạn và bị coi là mối đe dọa đối với Mỹ và Israel. Những người phản đối nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm giải thể tòa án có trụ sở tại The Hague (Hà Lan) đã coi việc Ủy Ban Na Uy trao giải Nobel Hòa Bình cho bà Pillay năm nay là một đòn giáng vào chiến dịch gây sức ép của Mỹ tại hai cuộc chiến: Palestine ở dãi Gaza và cuộc chiến Ukraine.
Chính phủ Trump đã gia tăng các biện pháp trừng phạt mới dù vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ các chính phủ châu Âu và các tổ chức nhân quyền khi cho rằng hành động của Hoa Kỳ là nỗ lực chối bỏ trách nhiệm của Hoa Kỳ trong 2 cuộc chiến và làm suy yếu các cuộc điều tra về những hành động tàn bạo của Israel và Putin.
Trong phần phát biểu với báo giới sau khi được tin nhận giải, bà Pillay xin dành tặng giải thưởng của mình cho những người sống sót sau các tội ác chiến tranh, đồng thời chỉ trích những lời đe dọa nhắm vào ICC – Tòa Án Quốc tế là "những nỗ lực nhằm làm suy yếu nền tư pháp hình sự quốc tế".
Tòa án này đã ban hành lệnh bắt giữ Tổng thống Vladimir Putin sau khi Nga tiến hành cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, cũng như lệnh bắt giữ Thủ tướng Benjamin Netanyahu liên quan đến cuộc chiến của Israel tại Gaza. Các phán quyết này – vốn bị các đồng minh của hai nhà lãnh đạo trên phớt lờ – đã làm nổi bật những thách thức trong công tác thực thi pháp luật quốc tế.
Nga và Israel cũng đã phớt lờ các lệnh của ICJ – cơ quan được thành lập sau Thế chiến II – yêu cầu chấm dứt các cuộc tấn công quân sự.
Bộ Ngoại giao Israel đã lên án thông tin về giải thưởng Nobel được công bố hôm thứ Sáu, gọi đây là nỗ lực nhằm "hợp thức hóa sự thù ghét và định kiến chống lại Israel". Các nhà lãnh đạo khác, bao gồm cả những người từ Nam Phi và Liên minh Châu Âu, cùng các tổ chức nhân quyền và quan chức Liên Hiệp Quốc, đã hoan nghênh quyết định này như một sự ủng hộ đối với thượng tôn pháp luật.
Hôm thứ Sáu, bà Pillay nhận được tin về giải thưởng của mình khi đang tham dự một diễn đàn luật pháp quốc tế tại Nuremberg, Đức – nơi từng diễn ra các phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh của Đức Quốc xã, góp phần đặt nền móng cho luật pháp quốc tế. Bà tuyên bố: "Những tràng pháo tay của quý vị tại nơi này mang ý nghĩa vô cùng to lớn. Nhưng với tư cách là một luật sư và một thẩm phán, tôi vẫn không tin điều này (việc bà được trao giải Nobel Hòa Bình) là hiện thực” khiến cả khán phòng cười rộ lên.
Bà Pillay nhận tràng pháo tay chúc mừng khi giành giải Nobel Hòa bình tại một diễn đàn luật pháp quốc tế ở Nuremberg, Đức, vào thứ Sáu. (Frank Boxler/AFP/Getty Images)
Giải Nobel Hòa bình, được thiết lập theo di nguyện của nhà phát minh người Thụy Điển Alfred Nobel, nhằm tôn vinh những cá nhân hoặc tổ chức đã "mang lại lợi ích to lớn nhất cho nhân loại trong lĩnh vực hòa bình."
Những người từng đoạt giải bao gồm các cá nhân tham gia trực tiếp vào các cuộc đàm phán chấm dứt xung đột, cũng như những người nỗ lực thúc đẩy nhân quyền, dân chủ, kiểm soát vũ khí hoặc hành động vì khí hậu. Tổ chức Chữ thập đỏ đã ba lần giành giải, trong khi cơ quan tị nạn của Liên Hiệp Quốc đã hai lần được vinh danh.
Trong suốt lịch sử của mình, giải thưởng này đôi khi vấp phải sự phản đối dữ dội; chẳng hạn như vào năm 1973, khi cựu Ngoại trưởng Henry Kissinger và Lê đức Thọ được vinh danh khi ký Hiệp Định Paris, bất chấp việc Mỹ ném bom Campuchia và Lào và tiếp tục hành động xâm chiếm miền Nam Việt Nam. Hai thành viên ủy ban đã từ chức để phản đối. Sau khi Thủ tướng Ethiopia Abiy Ahmed được vinh danh vào năm 2019 vì những nỗ lực giải quyết cuộc xung đột kéo dài với Eritrea, ủy ban đã đối mặt với những lời kêu gọi tước bỏ giải thưởng khi đất nước của ông rơi vào nội chiến ngay năm sau đó.
Đây có lẽ là giải thưởng nổi bật nhất trong hệ thống giải Nobel, giải Hòa bình bao gồm một huy chương vàng và khoản tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD). Giải thưởng sẽ được trao tại một buổi lễ ở Oslo vào ngày 10 tháng 12, ngày kỷ niệm sự qua đời của Alfred Nobel.
Quyết định trao giải thuộc về Ủy ban Nobel Na Uy gồm năm thành viên do quốc hội nước này bổ nhiệm. Năm nay, nhân dịp kỷ niệm 125 năm thành lập giải thưởng, ủy ban đã nhận được hơn 280 đề cử.
Trong những năm gần đây, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump vận động để giành giải thưởng này. Trước thềm lễ công bố vào thứ Sáu, ông Trump – người đang tuyên chiến với Iran –tuyên bố rằng ông đã "giải quyết được tám cuộc chiến tranh, và toàn là những cuộc chiến lớn".
Trong khi giải thưởng năm 2024 thuộc về Nihon Hidankyo – một tổ chức của Nhật Bản tập hợp những người sống sót sau các vụ ném bom nguyên tử của Mỹ và chuyên vận động chống lại vũ khí hạt nhân và giải thưởng năm ngoái 2025 đã được trao cho lãnh đạo phe đối lập Venezuela, bà María Corina Machado thì bà này nhằm lấy lại thiện cảm của ông Trump sau khi Mỹ tấn công, bắc cóc nhà lãnh đạo lâu năm của Venezuela là Nicolás Maduro chỉ vài tháng sau khi giải Nobel được công bố đã xin trao giải thưởng Hòa Bình mà bà nhận được cho ông Trump. Tuy nhiên, Ủy ban Nobel Na Uy khẳng định rằng giải thưởng không thể được chuyển nhượng cho người khác.
Tổng hợp theo Washington Post
